VTV từng có phóng sự điều tra về chuyện rác dược liệu nhập từ Trung Quốc, khiến khá nhiều người sốc. Thực ra chuyện này báo chí từng nhắc nhiều lần rồi, nhưng hầu như không ai giải thích được vì sao lại tồn tại nghịch lý rất lạ.
Rằng dược liệu xuất sang Trung Quốc thì giá cao ngất, bản thân ở thị trường Trung Quốc cũng bán cực đắt, nhưng dược liệu nhập ngược từ Trung Quốc về Việt Nam lại rẻ bất thường.
Tôi từng có bài điều tra về hiện tượng này từ nhiều năm trước mà lúc đó vẫn không lý giải nổi.
Ví dụ như huyết đằng. Giá xuất khẩu cả container sang Trung Quốc khoảng 10 nghìn đồng/kg. Nhưng cũng loại huyết đằng đó, nhập ngược từ Trung Quốc về chợ Ninh Hiệp chỉ còn 3-4 nghìn đồng/kg.
Tam thất Bắc khô bên Trung Quốc loại rẻ nhất cũng vài triệu/kg, nhưng ở chợ Ninh Hiệp có loại chỉ 700 nghìn/kg. Loại 1-2 triệu/kg ở Việt Nam đã bị coi là đắt.
Ở Hưng Yên cũng có vài làng nghề thuốc Bắc chuyên cung cấp dược liệu cực rẻ nhập từ Trung Quốc.
Sau này, tôi có cơ hội đi cùng anh bạn thân là tiến sĩ Nguyễn Thế Lương, giảng viên khoa dược liệu Đại học Nam Kinh. Anh này có quan hệ với rất nhiều tập đoàn đông dược lớn của Trung Quốc.
Tôi theo anh đi thăm cả chục tập đoàn doanh thu hàng tỷ đô mỗi năm và bắt đầu hiểu ra rất nhiều thứ.
Các tập đoàn dược liệu lớn tập trung nhiều ở tỉnh An Huy. Cả khu công nghiệp rộng mênh mông, hàng trăm công ty hoạt động suốt ngày đêm. Mỗi công ty rộng cả trăm hecta, đi tham quan một ngày không hết.
Riêng các phòng kiểm nghiệm của họ, lượng máy móc đã bằng cả nhiều viện nghiên cứu ở Việt Nam cộng lại.
Nhưng thứ quan trọng nhất nằm ở khu chiết xuất dược liệu.
Đó mới là “trái tim” của các tập đoàn này.
Dược liệu tốt nhất từ khắp nơi được gom về. Bất kể khô hay tươi đều được đưa vào phòng kiểm nghiệm để kiểm tra hàm lượng hoạt chất, dư lượng hóa chất, gen, tiêu chuẩn chất lượng…
Đạt chuẩn xong thì chuyển vào xưởng chiết xuất.
Họ dùng công nghệ trích ly siêu âm hiện đại hàng đầu thế giới.
Dung môi đặc biệt sẽ được trộn với dược liệu. Sau đó sóng siêu âm tác động, tạo dao động các phần tử trong không gian, khiến hoạt chất bị “đẩy” ra khỏi dược liệu và tan vào dung môi.
Tùy từng loại dung môi và quy trình, họ có thể lấy riêng từng hoạt chất, hoặc lấy gần như toàn bộ dược chất trong cây thu.ốc.
Sau đó dung môi chứa hoạt chất được thu hồi toàn bộ để tinh chế.
Các dược chất quý sẽ đóng thùng riêng. Loại tiêu chuẩn cao thì xuất sang châu Âu, Mỹ. Loại phổ thông tiêu thụ nội địa.
Điều đáng nói là công nghệ này không cần gia nhiệt.
Cho nên dược liệu sau khi bị lấy hoạt chất vẫn giữ nguyên màu sắc, hình dạng, thậm chí mùi vị.
Đó mới là điều đáng sợ.
Nghĩa là củ sâm, đông trùng, tam thất sau khi bị “rút ruột” nhìn bên ngoài gần như vẫn y nguyên.
Các công ty lớn thường tiêu hủy bã thải sau chiết xuất. Nhưng nhiều nơi bán ngược ra ngoài thị trường để làm dược liệu giả.
Nếu đông trùng hạ thảo hay sâm bị lấy hoạt chất thì người thường gần như không thể phát hiện.
Bởi họ chỉ lấy đi một phần hoạt chất nên xét nghiệm định tính vẫn ra đúng dược liệu.
Hoặc nguy hiểm hơn, họ lấy đi những hoạt chất mà chính chúng ta còn chưa biết tồn tại, thì kiểm nghiệm kiểu gì cũng chịu.
Thậm chí trong sâm, họ lấy toàn bộ saponin quý rồi cấy lại saponin sinh khối công nghiệp vào. Xét nghiệm định lượng vẫn đẹp như thường.
Mới đây, tiếp xúc với ông Lý bên tập đoàn Bạch Dược Vân Nam, ông này kể hiện tại người Nhật và Hàn Quốc đang xếp hàng mua một loại dược chất quý chiết xuất từ củ tam thất.
Họ đặt hàng các công ty dược Trung Quốc với giá tới 10.000 USD, tức khoảng 230 triệu đồng cho một lít dịch chiết.
Bản thân ông Lý cũng không rõ đó là chất gì, chỉ biết khả năng chống ung thư cực mạnh.
Nhiều công ty công nghệ cao đang âm thầm trích ly hoạt chất đó từ tam thất. Dù tam thất khô hay tươi, họ đều dùng công nghệ siêu âm để lấy chất mà vẫn giữ nguyên màu sắc, hình thái và mùi vị của củ.
Đó cũng là lý do tôi đi khắp Trung Quốc thấy tam thất bán ở các cửa hàng cực đắt.
Loại rẻ nhất cũng 3-4 triệu/kg. Loại đẹp lên tới 25 triệu/kg.
Thiên ma cũng vậy. Giá dao động từ vài trăm nghìn tới hơn chục triệu/kg.
Ngay cả thủ phủ tam thất Văn Sơn cũng không bán tam thất rẻ kiểu thị trường Việt Nam.
Kết luận thì rất đơn giản.
Thuốc Bắc thực ra rất tốt.
Nhưng bao năm qua dân mình mất niềm tin, bởi vì thứ chúng ta dùng nhiều khi chỉ là rác dược liệu sau chiết xuất, hoặc dược liệu đã bị “rút ruột” hoạt chất.
Có khi cái đang sắc uống mỗi ngày… chỉ còn là cái xác của dược liệu mà thôi.
