Nếu nói về nhà báo đi Trung Quốc, ngoài mấy ông VTV, thông tấn xã thường trú, chắc ít ai đi nhiều như tôi. Tìm hiểu và khám phá về nền dược liệu của họ, thì chắc chả có ông nhà báo nào đi kỹ và nhiều bằng.
Khi người Trung Quốc thu mua dược liệu gì ở Việt Nam, mà các nhà khoa học, dược liệu đều không biết, không hiểu, thì tôi đều tìm hiểu đến tận cùng. Thâm chí, tôi sang Trung Quốc nhiều lần để tìm hiểu cho bằng được thì thôi.
Những thứ tôi tìm hiểu, giải đáp đến tận cùng gồm có: gỗ sưa, ngọc am, trầm hương – kỳ nam, thất diệp nhất chi hoa, lan kim tuyến, si đỏ… Đặc biệt nhất, thích thú tìm hiểu nhất chính là tam thất bắc.
Phải nói đây là loại dược liệu kỳ lạ và kỳ diệu nhất của nền Trung Y. Trong khi chúng ta còn ít biết đến, và nó gần như tuyệt chủng ngoài tự nhiên, thì người Trung Quốc đã nhân giống, trồng trọt, bảo tồn nó từ thời Minh, cỡ 500 năm trước.
Tam thất được trồng ở nhiều nơi, nhưng tốt nhất, chất lượng nhất là châu Vân Sơn, thuộc Vân Nam, giáp Lào Cai và Hà Giang. Các tỉnh Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu giáp ranh Vân Sơn, khí hậu tương đồng, trồng dễ dàng. Tiếc rằng chúng ta ít quan tâm, chỉ thích mua cho nhanh.
Quá trình sưu tầm sâm tiết trúc, tôi có tìm được một vài loại ở Lai Châu, Tuyên Quang và Hà Giang rất giống tam thất bắc về mùi vị, nhưng kiểu dáng thì không giống. Có lẽ, từ nhiều trăm năm nay, tam thất hoang được lai tạo nhiều loại, nhiều lần, nên cho ra đời loại tam thất bắc như ngày nay. Hình thù nó thực sự khá quái dị.
Tuy nhiên, đồng bào Dao ở Cao Bằng, Tuyên Quang đã trồng từ năm 1960 theo kiểu tự nhiên trong rừng, nên nó phát triển như tam thất hoang dã. Khi không chăm sóc, mặc kệ nó sinh trưởng vài chục năm, thì nó rất giống sâm Lai Châu và Ngọc Linh. Đây là điều hết sức thú vị. Có thể nó có gốc gác gần gũi với sâm Lai Châu và sâm Kim Bình.
Vì thế, tôi đánh giá chất lượng nó kém sâm Lai Châu, Ngọc Linh, nhưng cao hơn sâm tiết trúc.
Quay trở lại câu chuyện về giá trị sử dụng của tam thất bắc…
Tôi đến hàng loại công ty dược liệu lớn ở Trung Quốc và thấy họ luôn có một phòng trưng bày các dược liệu quý, và thứ không thể thiếu được là những củ tam thất khô, trông như quả na rừng. Nó phải là thứ dược liệu cực kỳ giá trị, thì mới được quan tâm xác đáng như vậy.
Đến tập đoàn Dược Đông Nam ở thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, tập đoàn doanh thu tỷ đô ngành đông dược, tôi được ông Hoàng Quyền Thành, Tổng Giám đốc dẫn đi xem bộ sưu tập những củ tam thất khủng, lâu năm, bày trang trọng cạnh những mẫu đông trùng hạ thảo, sâm trường bạch tiền tỷ 1 củ bằng ngón tay, rồi đi ăn món vịt tiềm đời Đường.
Đó là quán vịt nhỏ trong khu phố cổ có từ thời Đường. Trong đời, quả thực chưa bao giờ ăn món vịt ngon đến vậy. Con vịt được hầm nhừ trong nồi đất, với các loại dược liệu, mà thứ gia vị không thể thiếu là mấy thìa bột tam thất. Cắn miếng vịt mềm, có vị đắng ngọt, là tôi nhận biết được ngay. Chỉ khách quý và hiểu biết về dược liệu mới được ông này mời đến quán đó ăn.
Theo ông Hoàng Quyền Thành, tam thất chính là sâm quý. Sâm là vị đầu bảng dược liệu (sâm – nhung – quế – phụ), tác dụng hàng đầu là bổ khí. Khí mạnh thì dẫn huyết lưu thông. Khí huyết cùng mạnh thì cơ thể ắt mạnh, dương khí càng mạnh. Đấy là cái gốc của sức khỏe và sắc đẹp.
Trong cuốn sách Đông y nổi tiếng Trung Quốc “Bản thảo cương mục” có ghi tam thất có tên Kim bất hoán, là thứ thuốc “vàng cũng không đổi”. Điều này khá thú vị, có nghĩa là nó đã được ghi trong sách từ nhiều ngàn năm trước rồi, cũng là khởi thủy của Đông y.
Sở dĩ đến bất kỳ cửa hàng dược liệu nào ở Trung Quốc, thậm chí trong siêu thị, cũng thấy có bán tam thất, là bởi vì tam thất là thứ gắn với người Trung Quốc ngàn đời nay.
Dù bây giờ có đủ các loại sơn hào hải vị, nhưng phụ nữ giàu có Trung Quốc đều dùng tam thất hàng ngày. Quà biếu sang trọng cho phụ nữ đôi khi là vài củ tam thất.
Y học Trung Hoa đã từ lâu khẳng định, phụ nữ quan trọng nhất là khí huyết, muốn xinh đẹp thì phải dựa vào khí huyết khỏe mạnh. Kẻ thù số 1 của sắc đẹp phụ nữ chính là chứng thiếu máu, khí huyết không đủ. Đây cũng chính là nguyên nhân khiến cho kinh nguyệt không đều, thiếu máu, da mặt tối màu, nhiều nếp nhăn, bạc tóc, mau già.
Trong nhóm sâm, tam thất được xem là “vua” của sắc đẹp, vì từ xưa đến nay được Đông y coi đây là “ân huệ trời ban” dành cho phụ nữ. Nhiều phụ nữ dùng tam thất lâu năm, cứ trẻ mãi, vì tác dụng tái tạo tế bào thần kỳ của các hoạt chất saponin quý.
Chính tác dụng bổ khí huyết nên nó cực tốt cho người có vấn đề về tim mạch và mạch máu não. Sử dụng lâu dài tam thất sẽ làm mềm, làm giãn mạch máu, ức chế huyết khối, thúc đẩy huyết dịch khỏe mạnh, ngăn ngừa có hiệu quả và điều trị các bệnh tim mạch vành, đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp, cholesterol cao, bệnh tim mạch và mạch máu não.
Trong số các loại thảo dược, thì mới chỉ có duy nhất bác sĩ Tây y chuyên ngành ung thư, công nhận tam thất có tác dụng trong việc điều trị ung thư. Trung Quốc ca ngợi nó lâu đời và cả thế giới dùng rồi nó trong điều trị ung thư.
Trung Quốc chiết xuất hoạt chất bồi bổ kháng ung thư xuất đi khắp thế giới, cho người giàu dùng. Không chỉ nâng cao thể trạng, sức đề kháng để cơ thể chống lại bệnh ung thư, mà nó còn ức chế dc sự phát triển của khối u.
Theo ông Hoàng Quyền Thành, tác dụng của nó tốt nhất với K phổi của đàn ông và K tử cung của nữ giới.
Tất nhiên, quan điểm của tôi thì nó như thứ bồi bổ tăng sức đề kháng, giúp người bệnh chống chọi được với bệnh ung thư. Trong đông y thì ung nhọt là do bế khí, tắc khí. Tam thất lưu thông khí huyết tốt nên có lẽ tác dụng ức chế khối u là có.
Mấy năm trước, tôi nhớ, trong một hội thảo, Giám đốc BV Ung Bướu Hưng Việt từng phát biểu rằng, ông rất ngạc nhiên khi nhiều người hồi phục tốt, thậm chí teo khối u do kiên trì ăn tam thất.
Quan điểm của tôi, thì phòng hơn chữa. Do đó, nếu có điều kiện, chúng ta nên ăn tam thất đều như người Trung Quốc. Cả đàn ông lẫn đàn bà, cả già lẫn trẻ đều nên dùng nó nếu có điều kiện.
Ai dùng cũng được, trừ phụ nữ mang bầu và đang xuất huyết.
Quá trình đi Trung Quốc tôi thấy người Trung Quốc dùng nó rất đa dạng, nhiều cách. Nhưng cách phổ biến nhất vẫn là dùng dạng bột, phá nước sôi hoặc trộn mật ong ăn để được đều đặn.
Trong các món ăn thì họ hay hầm với gà, chim, các loại xương, các loại gia cầm. Các món kiểu tần thuốc bắc thì luôn có thìa bột tam thất cho vào.
Phạm Ngọc Dương
